Nog een keer Arnold Schönberg. Recent besteedde ik hier al aandacht aan hem naar aanleiding van een boek en en Cd box – het was in 2024 zijn honderdvijftigste geboortejaar wat ook vorig jaar nog tot publicaties en eerbetonen leidde – en nu gaat het wederom om een boek, het bij Cambridge University Press verschenen ‘Schoenberg in Context’, een deel in een immer uitdijende reeks, telkens gewijd aan een componist van statuur. De opzet van de boeken is om alle aspecten van het leven en werk te behandelen, maar vooral, zoals de titel ook al aangeeft, de componist in brede zin te plaatsen in zijn tijd. Vandaar de medewerking van een groot aantal specialisten in dit in alle opzichten boeiende boek onder leiding van Alexander Carpenter.

In zeven delen krijgen we zo een caleidoscopisch beeld van deze componist, te beginnen met een overzicht van de drie steden waar hij gedurende zijn leven woonde en werkte. Tot 1933 waren dat afwisselend Wenen en Berlijn. En het eerste deel maakt mooi duidelijk dat dit een continue zoektocht was naar brood op de plank. Zeker in de beginjaren struinde Schönberg van de ene baan naar de andere en van het ene woonadres naar het andere. Tot de Nazi’s aan de macht kwamen en de componist uitweek naar zijn derde land, de Verenigde Staten, om uiteindelijk in Los Angeles te belanden. Het tweede deel van het boek laat zien dat Schönberg veel meer was dan alleen een grensverleggend componist. Dat grensverleggende ging samen met theorievorming, schrijven en lesgeven. En Schönberg was een niet onverdienstelijk kunstschilder, overigens ook voor een deel voortgekomen uit de behoefte aan inkomsten. Dat grensverleggende zat hem natuurlijk in de overstap van tonaliteit naar atonaliteit en als variant daarvan zijn eigen ontworpen twaalftoonstelsel, ook wel dodecafonie geheten. Het derde deel gaat er uitgebreid op in en sluit wat dat betreft mooi aan op het boek van Becher, ‘Die Schönberg Challenge’. Terecht maakt Richard Kurth in het hoofdstuk ‘Atonality’ duidelijk dat die ontwikkeling niet uit de lucht kwam vallen: “Schoenberg’s catchphrase emancipation of women, workers, Jews (dat was hij ook zelf, red.) and other minorities during the turbulent years of the early twentieth century, as hierarchies of all kinds whitered or collapsed. Schoenberg personally experienced numerous apsects of this social turmoil and observed many others at close proximity. The upheavel of the period is reflected especially in his atonal music, on a personal scale in smaller works and on a social scale in large dramatic vocal-orchestral works”.

Voor velen wellicht een verrassing maar de muziek van Schönberg is wel degelijk sterk beïnvloed door de populaire muziek van zijn tijd. John Covach vestigt in zijn hoofdstuk niet alleen de aandacht op de liederen die de componist in Berlijn schreef voor het cabaret, al werd dat niet echt een succes, maar ook op de werkzaamheden als kopiist voor componisten die walsen en operettes schreven. Dat we die walsen dan ook op meerdere plekken in zijn werk tegenkomen, is daar op terug te voeren. Ook in zijn vriendschappen was Schönberg wat dat betreft niet kieskeurig, zo was hij in Los Angeles goed bevriend met George Gershwin. Vanaf dat vierde deel komt ook de context meer in beeld. Zo besteedt het vijfde deel aandacht aan andere componisten: Johannes Brahms en Richard Wagner waren beiden van invloed op zijn werk – bijzonder, want tijdens Schönbergs jonge jaren liepen de meeste mensen met één van beiden weg en zelden met allebei; Met Alexander Zemlinsky en Gustav Mahler was hij goed bevriend en Alban Berg en Anton Webern waren zijn leerlingen. Met name interessant zijn de hoofdstukken zes en acht, waarin aandacht is voor de invloed van de opkomende psychologie, de filosofie, religie en de literatuurwetenschappen en de invloed daarvan in het werk van de componist. De schrijvers kleuren het leven van deze veelzijdige kunstenaar met hun bijdrages zo mooi verder in en laten goed zien hoe die disciplines van invloed waren op zijn werk. Een fijn boek, met veel achtergrondinformatie.