Tivoli-Vredenburg, Utrecht – 10 september 2025
Gisteren begon, met de inmiddels jaarlijkse ‘De staat van de nieuwe Nederlandse muziek’ lezing, de tachtigste editie van het Gaudeamus Festival. Aan Bart de Vrees, onder andere componist, de eer om zijn visie op dit fenomeen te geven. En ook dit jaar zijn er weer een aantal, dit keer vier, componisten genomineerd voor de felbegeerde Gaudeamus Award, waarvan er één, de Iraanse maar in de VS woonachtige Golnaz Shariatzadeh niet naar Nederland kon afreizen wegens Amerikaanse restricties! Hoe een bastion voor de vrijheid verloren kan gaan. De uit New York afkomsitive Yaz Lancaster lukte het gelukkig wel. Hun neemt het op tegen twee Engelse componisten: Robin Haigh en Matthew Grouse.
Onverdeeld positief was De Vrees niet, hij zag onder andere een “langzame erosie van de vrije ruimte”, in de vorm van steeds minder plekken om te oefenen en te spelen, maar ook de ruimte in het hoofd neemt, bijvoorbeeld door de druk van sociale media, steeds verder af. En ja, “creativiteit vraagt om tijd en ruimte” en om kritische belangstelling, dat terwijl er “nauwelijks nog kritische gesprekken over kunst plaatsvinden”, niet in de kranten en tijdschriften en al helemaal niet op tv. Toch zal “altijd een publiek voor inspiratie, experiment en avontuur blijven” en dus blijven we optimistisch. Het valt verder niet alleen De Vrees op dat componeren in de afgelopen decennia danig van karakter is veranderd. De maestro op zijn zolderkamer, partituren schrijvend voor musici in een herkenbare stijl die we ‘klassieke muziek’ zijn gaan noemen, bestaat nog steeds, maar is zo langzamerhand aardig op zijn retour. Ook dit festival zal ons, te beginnen met deze eerste avond, weer heel wat voorbeelden laten zien en horen van deze ommezwaai. Zo troffen we eind van de avond Lancaster aan op viool samen met King Vision Ultra op elektronica en slagwerk in een stuk met de veelzeggende titel ‘BRUXISM’. Muziek die ik eerder associeer met een festival als Rewire, of beter nog Roadburn, dan met Gaudeamus. Lees snoeiharde, inktzwarte noise. Een storm van geluid trok er door de vrij kleine Club 9. Een bijzondere ervaring van een componist die in alles buiten de lijntjes kleurt. Daarvoor klonken de twee samen met het Duitse SMASH Duo, bestaande uit trompettiste Chloë Abbott en percussionist Moritz Koch, dat vanavond ook een stuk van Shariatzadeh zal spelen. In dit ingenieuze klankkunstwerk ging het er een stuk rustiger aan toe, maar niet minder spannend. Ook in dit ‘LUSTER’ voelde je dat deze zwarte componist en uitvoerder, deel uitmakend van de New Yorkse queer gemeenschap niet zit te wachten op nietszeggende melodietjes.
Haigh tapte gisterenavond af met zijn nieuwe tweede strijkkwartet, uitgevoerd door het onvolprezen Quatuor Bozzini, deze editie drie keer te horen. Een opvallend traditioneel werk, waarin de westerse strijkkwartettraditie gezelschap kreeg van onvervalste Engelse folk. Vrij snel na pizzicato spel van drie strijkers en een melodie van de eerste viool geraken we in een ritmisch patroon, waarin duidelijk een volksdans doorklinkt. Een stuk dat net als de beide stukken van Lancaster twintig jaar geleden ondenkbaar was geweest, zei het allebei om andere redenen. Ook de andere twee stukken in dit concert ‘Songs for Fallow Fields’ van Bekah Simms – in 2022 genomineerd voor de Gaudeamus award, een editie die ik niet heb bijgewoond – en ‘Delve’ van Zosha Di Castri zijn redelijk harmonieuze stukken, waarbij dat van Di Castri nog het meest experimenteel is. Met name die paar heftige, zelfs ietwat manische passages vallen op. Maar het mooist vind ik hier het begin, met die vrij ingetogen klanken en de wijze waarop de leidende rol wordt afgewisseld, te midden van boeiend pizzicato spel. Het stuk van Simms is vooral boeiend vanwege het sterk harmonische gehalte, prachtig hoe ze er in slaagt samenhang tussen de instrumenten te creëren.
Zeno van den Broek, qua stijl balancerend tussen hedendaags gecomponeerde muziek en experimentele elektronica, is eveneens iemand die het experiment geenszins schuwt. Eerder besteedde ik hier reeds aandacht aan de bij Moving Furniture verschenen Cd’s ‘Paranon’, ‘Breach’ en ‘Relatum’ en gisterenavond ging zijn nieuwe stuk ‘WAYS OF []’ in première. Zes menselijke percussionisten – percussionisten van HIIIT en Les Percussions de Strasbourg – en vier robots vullen het podium voor een overdonderende show met een boodschap. Het podium heeft iets van een fabriekshal of een laboratorium. De zes mensen dragen een overall, ieder in een andere kleur en bewegen zich ietwat houterig over het podium, zich begevend van de ene percussie setup naar de andere, gekleurde TL buizen verplaatsend of dingen aanpassend bij de robots. Wie luistert er naar wie? lijkt Van den Broek te vragen, te midden van de opzwepende ritmiek, waarbij niet altijd duidelijk is waar het geluid precies vandaan komt – is dat belangrijk? Er staan nog zes mensen. Is dat over tien jaar ook nog zo, of zitten we dan in de zaal te luisteren naar louter robots? En over twintig jaar? Zitten dan de robots in de zaal? Het kwam zo maar bij me op tijdens deze boeiende performance.
Bekijk hier de introductie van de vier genomineerde componisten:
