Theater Kikker, Utrecht – 11 september 2025
Woensdagavond wees Bart de Vrees in zijn voordracht ‘De staat van de nieuwe Nederlandse muziek’, waarmee het Gaudeamus tegenwoordig opent, er nog op hoe zeer de laatste jaren digitalisering ook de aard van muziek is gaan bepalen. Iets dat ook tijdens de concerten gisteren mooi tot uiting kwam. Het vraagt veel van componisten, maar zeker ook van de uitvoerders. Wat bij de concerten van SMAH.duo en het NADAR Ensemble verder weer eens duidelijk werd, is dat musici niet langer kunnen volstaan met het bespelen van een instrument. In toenemende mate bezitten concerten onderdelen van muziektheater. En gisteren klonken stukken van de twee andere genomineerde componisten: Golnaz Shariatzadeh en Matthew Grouse.
Om maar met Shariatzadeh te beginnen: ze schreef een nieuw stuk, ’10 am is when’, voor het SMASH.duo dat gisterenavond zijn première kreeg. Het meest opvallende daarin was de set up van de percussionist, een grote trommel met daarover een snaar en een aantal voorwerpen waar Moritz Koch een disruptief klanklandschap mee creëerde, de trompet van Chloë Abbott paste daar perfect bij. Een spannend stuk op de grens van hedendaags gecomponeerd en noise. De drie andere stukken komen uit het programma dat het duo vaker uitvoert. ‘False Assumptions’ van Sara Zamboni en ‘Rot Blau’ van Jessie Marino doen daarbij een mooi beroep op hun acteerkwaliteiten. Mooie muzikale combi’s worden in ‘False Assumptions’ afgewisseld met redelijk theatrale bewegingen, terwijl het duo in ‘Rot Blau’ het publiek vermaakt met een ware performance. Zij met een rode pruik op en handschoenen met rode handpalmen, hij hetzelfde maar dan in het blauw, creëren ze samen gezeten aan een tafel met hun handen een stuk voor percussie en stem, want het middendeel speelt zich af in donker met een rood en een blauw lampje en de nodige diergeluiden. Wordt het weer licht blijken ze hun pruiken te hebben verwisseld. ‘Ghosts’ van Vincente Atria is nog het meest conventioneel. Deze Chileense componist is zelf actief binnen de jazz en dat hoor je hier goed terug. Bijzonder is wel Abbott’s trompet met twee hoorns. Wijst de één gewoon naar voren, de ander wijst naar achteren. Via twee microfoons levert dat een apart effect op.
Het Vlaamse NADAR speelde ’to put words in my mouth’ van Grouse. Een stuk waarin een derde aspect van veel hedendaagse composities naar voren komt: stukken ontstaan vaak in samenspraak met de uitvoerders. Dat gegeven krijgt hier een bijzondere dimensie. Helemaal aan het begin hadden vier leden van het ensemble een online conversatie met Grouse. Een conversatie waar hij opnames van maakte en als basis gebruikte voor dit stuk. En dus zien we de vier leden op een groot scherm vanuit hun eigen omgeving praten, iets wat normaal voor ons verborgen blijft en gebruikt Grouse elementen uit dat gesprek, vaak gereduceerd tot louter klank. Verder is het samenspel tussen de musici op het podium en de gesproken tekst echt geniaal gedaan, iets dat dit stuk niet alleen tot een interessante performance maakt, maar ook tot een boeiend muzikaal werk. Het ethische vraagstuk krijgt eveneens een plek als de leden van het ensemble in een vrij hectische passage de vinger op de zere plek leggen: dit hadden ze niet verwacht van een eerste treffen, dat was niet de afspraak. Op het scherm kijkt Grouse wat beteuterd. Gelukkig kwam het allemaal goed, zo bleek gisterenavond tijdens de première.
Muzikaal het meest bijzondere stuk was echter ‘Yuggoth’ van Nina Fukuoka die zich liet inspireren door H.P. Lovecraft die schreef: “The oldest and strongest emotion of mankind is fear and the oldest and strongest kind of fear is fear of the unknown”. Met de binnenkant van de piano, een cello, waarvan de achterkant net zo vaak bespeeld wordt als de voorkant, een trombone en elektronica creëert deze componiste een huiveringwekkend klanklandschap. De video zet het geheel nog wat sterker aan, maar is eigenlijk overbodig, de muziek zegt hier genoeg. ‘The silence that souds in the absense’ van Eveline Vervliet en ‘Personal Best’ van Paul Scully laten zien dat er ook nadelen zitten aan het vermengen van muziek en theater. Beide stukken zijn meer theater dan muziek en kun je dan nog wel spreken over hedendaags gecomponeerde muziek? Met andere woorden: zet beide stukken op een Cd en er blijft niet veel van over. Vervliet neemt ons middels tekstfragmenten en videobeelden mee naar een speelgoedinstrument dat ze lang geleden kreeg en mijmert over de relatie tussen geluid en stilte maar weet daarmee niet echt te boeien. Dat doet Scully wel, maar ook in dit geval niet door de muziek. Waar we naar kijken is de uitvergroting van volgens mij de nachtmerrie van iedere musicus: te laat komen voor je optreden. Hier is het concert al begonnen en moet deze componist / pianist drieënhalve kilometer door Utrecht rennen om op tijd te zijn voor die laatste noot, iets wat hij overigens tot grote hilariteit van ons als publiek niet redt. Maar goed het stuk wordt de komende tijd nog drie keer uitgevoerd, nog even trainen dus.
Krijg hier een beeld van ’to put words in my mouth’ van Matthew Grouse:
