Concertgebouw, Amsterdam – 20 juni 2026 (NTR ZaterdagMatinee / Holland Festival)

De menselijke stem stond gisteren centraal in het concert van het NTR ZaterdagMatinee, in samenwerking met het Holland Festival. En niet zo maar de menselijke stem, maar die van protest, verdriet, afschuw en al die andere emoties en gevoelens die onrecht bij ons oproepen. Het programma voor de pauze bestond uit een groot aantal delen van ‘Stimmen’, een in 1974 gecomponeerd werk voor mezzosopraan, tenor en ensemble van de Duitse componist Hans Werner Henze, volgende maand is het honderd jaar geleden dat hij werd geboren. We zullen hem op deze blog dan ook nog wel vaker gaan tegenkomen. Na de pauze klonken drie wereldpremières in de geest van: ‘Siren’ van Klein; ‘My memories are louder than your missiles’ van Karmit Fadael en ‘M anvi chante peyi m’ van Nathalie Joachim.

Henze streefde in zijn composities naar schoonheid, maar daar moest het zeker niet bij blijven. Hij zag muziek ook als een middel “dat ons inzicht in het verleden kan verschaffen – namelijk in dat van ons zelf en dat van de geschiedenis”, zoals geciteerd in het programmaboekje. Voor dit ‘Stimmen’, dat uit 22 delen bestaat, koos hij evenveel gedichten van bijzonder uiteenlopende schrijvers: “de keuze van de gedichten en hun volgorde weerspiegelen mijn persoonlijk politiek denken en mijn emotionele engagement, en zodoende zijn het niet zozeer literaire inhouden of muzikale structuren , maar eerder dat politieke denken en dat engagement, die de cyclus zijn samenhang geven.” In de praktijk betekent dit dat Henze zich op het politieke spectrum aan de uiterst linkse kant bewoog, dat hij opkwam voor de onderdrukten in welke vorm dan ook en allergisch was voor dictatuur in de breedste zin des woord, zijn Duitse achtergrond droeg daar natuurlijk nog aan bij. Van dat complete werk klinkt vanmiddag een ruime selectie, helaas is niet gekozen voor een complete uitvoering, maar beter dit dan niets zullen we maar denken. We horen het London Sinfonietta dat in 1974 ook de première verzorgde, toen onder leiding van Henze zelf, vanmiddag onder leiding van Christian Karlsen. Carina Vinke en Christopher Gillett vertolken de liederen.

Een uitvoering die staat als een huis en recht doet aan de eclectische aanpak van Henze, want dat is een ander kenmerk van zijn muziek: zo standvastig als hij was in zijn politieke overtuigen, zo breed was zijn muzikale klankwereld. We horen Schönbergs twaalftoonstechniek, maar ook onvervalste romantiek, een citaat uit een symfonie van Sibelius, volksmuziek, jazz, variétémuziek uit de jaren ’20 en ’30 van de vorige eeuw en fragmenten van speeches en sportcommentaren. De zangstijlen zijn al even divers. Zo horen we in ‘Prison Song’ en ‘Keiner oder alle’ vormen van Sprechgesang, klinkt ‘The Distant Drum’ uiterst lyrisch en klinkt in ‘Gedanken eines Revuemädchens während des Entkleidungsaktes’ de invloed van de populaire muziek door. Het elfde lied dient als een sleutel, met name deze zin in ‘Legende von der Entstehung des Buches Taoteking auf dem Weg des Laotse in die Emigration’, op een tekst van Bertold Brecht: “Dass das weiche Wasser in Bewegung mit der Zeit den mächtigen Stein besiegt”. Kortom: de onderdrukking kan nog zo fel zijn, uiteindelijk zal het tij keren. Het is die hoop die in al deze teksten doorklinkt en waar Henze ook mee afsluit in dat prachtige ‘Das Blumenfest’, op een tekst van Hans Magnus Enzensberger met deze prachtige zinnen, schitterend gezongen in duet: “Ich höre nicht auf, einem Blumen in die Hand zu geben” en verderop: “Oder ich bezaubere ihn / Oder ich gebe ihm etwas / Oder ich gebe ihm weiter nichs als immer mehr Blumen und Blumen”.

Van de drie stukken na de pauze hakt dat van Fadael, geschreven voor en uitgesproken door Nora Fischer, er het meest in. Fischer spreekt haar tekst uit achter een glazen wand waar ze onderwijl met rode verf verticale strepen op trekt. Uiteindelijk leidend tot de tekst “Not in our name’. Beide dames zijn Joods en spreken zich hier uit tegen de acties van het Israëlische leger tegen de Palestijnen in Gaza. ‘My memories are louder than your missiles’ is een tekst van de Palestijnse arts Ezzideen Shehab. Wat een leed moet die man hebben gezien, is zowat het enige dat je tijdens deze voordracht kunt denken. En ja, laten we nu eens ophouden om Joodse Nederlanders aan te spreken op wat er gebeurt in Gaza of in de bezette gebieden! Als ze al verantwoordelijk zijn, zijn ze dat net zozeer als wij dat zijn, want tot nu toe doet Nederland teleurstellend weinig om het geweld te stoppen en helaas zijn we daarin geen uitzondering. Klein verrast met ‘Siren’, huiveringwekkende klanken van het ensemble, maar vooral van haar geprepareerde altviool, verklanken de angst die bij veel zwarte Engelsen opdoemt bij het horen van een politiesirene, terwijl Joachim met het afsluitende ‘Mi anvi chante peyi m’, door haarzelf gezongen diep weet te ontroeren met haar lied over haar door geweld en armoede verscheurde vaderland Haïti. En met deze zin is de cirkel van het concert rond: “Als ik mijn mond open…zullen alle bomen bloeien en zal de bloesem op alle wegen neerdalen als regen op de dag dat mijn land eindelijk ontwaakt”.

Zoals altijd is het concert hier te beluisteren.